SIEDZIBA CENTRALI BGK

SIEDZIBA CENTRALI BGK

SIEDZIBA CENTRALI BGK

Formalne rozpoczęcie działalności przez Bank Gospodarstwa Krajowego, umożliwiało rozporządzenie ministra skarbu w sprawie uruchomienia Banku Gospodarstwa Krajowego z 31 maja 1924 r., poprzedzone rozporządzeniem ministra skarbu z tą samą datą o nadaniu BGK statutu. Obydwa rozporządzenia opierały się o rozporządzenie prezydenta RP z 30 maja 1924 r. o połączeniu Państwowych Instytucji Kredytowych w Bank Gospodarstwa Krajowego.

 

Do 1931 r. siedziba centrali BGK mieściła się jednocześnie w kilku lokalizacjach. Przy ul. Królewskiej 5, Siennej 17, do 1927 r. w gmachu Towarzystwa Kredytowego Miejskiego przy ul. Czackiego 23, gdzie bank wynajmował kilka pomieszczeń oraz od jesieni 1927 r. w należącym do BGK zabytkowym pałacu Tyszkiewiczów-Potockich przy ul. Krakowskie Przedmieście 32.
W początkowym okresie działalności BGK brano pod uwagę zakup na siedzibę centrali historyczną siedzibę Banku Polskiego przy pl. Bankowym oraz w latach 1925-1927 zakup na ten cel pałacu Kronenberga.

Siedziba centrali BGK w latach 1924-1931 przy ul. Królewskiej 5 w Warszawie, NAC.
Sala operacyjna Departamentu Kredytów Długoterminowych centrali BGK w pałacu Tyszkiewiczów-Potockich, NAC
Pałac Tyszkiewiczów-Potockich przy ul. Krakowskie Przedmieście 32 w Warszawie, siedziba części centrali BGK w latach 1927-1931, fot. NAC

Od 6 grudnia 1931 z przerwą na okres Powstania Warszawskiego i po jego zakończeniu siedziba centrali mieściła się w gmachu na rogu Al. Jerozolimskich i Nowego Światu, wybudowanym w latach 1928-1931 wg konkursowego projektu prof. Rudolfa Świerczyńskiego. W 1932 r. dawną siedzibę centrali przy ul. Królewskiej BGK sprzedał Polskiej Agencji Telegraficznej, a pałac Tyszkiewiczów-Potockich wynajął Bibliotece Narodowej.

Budowa gmachu BGK na rogu Nowego Światu (po lewej) i Al. Jerozolimskich, 1929 r., NAC
Gmach centrali BGK w latach 1931-1934, widok z Al. 3 Maja, fot. H. Poddębski
Gmach centrali BGK w latach 1934-1939, arch. BGK
Gmach BGK podczas niemieckiej okupacji, 1942-1943 r.

 

Pod koniec 1935 r. BGK ogłasza zamknięty konkurs na rozbudowę swojej siedziby przy Al. Jerozolimskiej 3 o część biurową i mieszkalną od strony ul. Brackiej. Do udziału w konkursie zaproszeni zostali B. Pniewski, Z. Mączeński, J. Stachiewicz, L. Wojtyczko i R. Świerczyński, którego projekt sygnowany „3P”, a nadesłał ich kilka, wygrywa. Realizację rozbudowy gmachu centrali BGK uniemożliwił wybuch II wojny.
26 września 1939 w gmach trafiły niemieckie bomby. Wyremontowany został w 1940 r. na polecenie niemieckiego komisarza BGK. Bank podczas niemieckiej okupacji funkcjonował wraz z częścią oddziałów na terenie Generalnego Gubernatorstwa w ograniczonym zakresie.
Podczas Powstania Warszawskiego oraz po jego zakończeniu do 17 stycznia 1945 r. w gmachu centrali BGK stacjonowała niemiecka załoga wojskowa. Jako jeden z niewielu budynków użyteczności publicznej w nie został wysadzony w powietrze przez wojska niemieckie.

Gmach BGK w lutym 1945 r., fot. R. Witkowski, ze zbiorów MPW

 

W pierwszych latach po zakończeniu wojny gmach był m.in. siedzibą miejskiego ratusza, władz miasta, pierwszego powojnie urzędu stanu cywilnego. We wrześniu 1945 r. na drugim piętrze gmachu w pok. 241-3 urzędowanie rozpoczęła Centralna Komisja Likwidacyjna AK, na czele której stanął płk. Jan Mazurkiewicz „Radosław”, w czasie okupacji szef Kedywu Komendy Głównej AK, po wojnie komendant Obszaru Centralnego Delegatury Sił Zbrojnych. W latach 1945-1947 centrala BGK mieściła się jednocześnie w przedwojennej siedzibie łódzkiego oddziału BGK oraz w swojej przedwojennej siedzibie, do której całkowicie przeniosła się z Łodzi w 1947 r.

Większość zadań BGK na podstawie dekretu o reformie bankowej z 25 października 1948 r. przejmował wraz z siedzibami centrali i oddziałów nowoutworzony Bank Inwestycyjny, który rozpoczął działalność w listopadzie 1949 r.
Nowy bank miał również pełnić funkcję likwidatora BGK, ale w rezultacie do formalnej likwidacji BGK nigdy nie doszło. Rozpoczął się proces wydzielania ze struktur Banku Inwestycyjnego struktur BGK z kadłubową centralą z trzema tylko wydziałami. Historyczny gmach centrali BGK stał się siedzibą Banku Inwestycyjnego.
W latach 1949-1956 gmach w dwóch etapach (1949-1952 i 1955-1956) rozbudowano w kierunku ul. Brackiej, wzdłuż niej oraz wzdłuż przebitej w 1947 r. ul. Mysiej. Projektantem był uczeń prof. Świerczyńskiego arch. H. Rutkowski. Dobudowana część, nie mająca nic wspólnego z przedwojennym projektem rozbudowy gmachu była przeznaczona na siedzibę Ministerstwa Górnictwa i Energetyki. Po pierwszym etapie rozbudowy dobudowana część od strony Al. Jerozolimskich była niższa o dwie kondygnacje od gmachu BGK. Związane to było z planami obniżenia gmachu BGK o dwie kondygnacje. Wedle autorów tego pomysłu nie mógł górować nad budowanym obok Domem Partii, oddanym do użytku w 1952 r. 

Z pomysłu obniżenia gmachu jednak zrezygnowano i w 1956 r. dobudowaną część podwyższono do wysokości gmachu BGK.

Gmach BGK po pierwszym etapie rozbudowy, 1955 r., fot. Z. Siemaszko, NAC 23. gmach BGK po rozbudowie, na elewacji od strony Al. Jerozolimskich widać granicę pomiędzy częścią przedwojenną, a dobudowaną, 1967 r., fot. G. Rutowska, NAC
Gmach BGK po pierwszym etapie rozbudowy, 1955 r., fot. Z. Siemaszko, NAC 23. gmach BGK po rozbudowie, na elewacji od strony Al. Jerozolimskich widać granicę pomiędzy częścią przedwojenną, a dobudowaną, 1967 r., fot. G. Rutowska, NAC

W trakcie dwuetapowej rozbudowy gmachu trwał proces wygaszania działalności BGK. Kadłubową centralę BGK z jej historycznej siedziby stopniowo przenoszono pod coraz to inne adresy. Pierwszą nową lokalizacją w 1954 r. była przez kilka miesięcy zrujnowana siedziba przedwojennej centrali Pocztowej Kasy Oszczędności, przekształconej w latach 1949-1950 w Powszechną Kasę Oszczędności (od 1987 r. PKO BP) przy ul. Świętokrzyskiej 31/33, róg Jasnej 9. 

Drugi adres centrali BGK w 1954 r. to ul. Warecka 10, w budynku mieszkalnym, wchodzącym w skład kompleksu NBP, którego budowę według pierwotnego projektu B. Pniewskiego rozpoczęto w 1948 r. na terenie pomiędzy pl. Powstańców Warszawy (w latach 1870-1921 r. pl. Warecki, od 1921 r. pl. Napoleona), Świętokrzyską i Warecką. W latach 1954-1970 siedziba centrali mieściła się w gmachu Ministerstwa Finansów przy Świętokrzyskiej 12.

23 listopada 1957 r. z datą od 15 września 1957 r. Bank Inwestycyjny wynajął Polskiej Agencji Prasowej na czas nieokreślony większość gmachu centrali BGK. Innymi użytkownikami gmachu były banki PKO i NBP.  W 1958 r. na dachu gmachu od strony Al. Jerozolimskich przy skrzyżowaniu z Nowym Światem pojawił się neon z logo PZU i reklamowym hasłem „Ubezpiecza Ciebie i Twoje Mienie”. Przed wojną w tym samym miejscu zamontowany był neon LOT z hasłem „Podróżuj Lotem”. Neon PZU w latach późniejszych zastąpił neon PAP.

W grudniu 1969 r. rozpoczęła się likwidacja Banku Inwestycyjnego (BI), a jego likwidatorem został BGK. Zadania BI, a więc i BGK, przejęły Bank Handlowy (finansowanie i kredytowanie działalności inwestycyjnej przedsiębiorstw handlu zagranicznego), PKO (kredytowanie budownictwa mieszkaniowego) oraz pozostałe NBP. Pracowników oraz nieruchomości BI wymienione banki przejęły zgodnie z „odziedziczonymi” kompetencjami. BGK trafił do struktur Banku Handlowego. Etaty w BGK zostały na początku lat 70.tych zlikwidowane i przejęte przez BH. Adresem formalnie istniejącej centrali BGK w 1973 została ul. Traugutta 7/9 (róg Czackiego 27) w Warszawie, czyli historyczna siedziba Banku Handlowego, założonego w 1870 r. z inicjatywy Leopolda Kronenberga.

Od marca 1980 r. adresem BGK jest ul. Chałubińskiego 8, w 150-metrowym wieżowcu „Intraco II”, wybudowanym w 1978 r. dla Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego „Intraco” (w 1975 r. na rogu ulic Stawki i obecnej gen. Andersa stanął wieżowiec „Intraco I”). W biurowcu przy Chałubińskiego 8 w latach 1979-2005 mieściła się bowiem siedziba centrali Banku Handlowego.

W dniu „uaktywnienia” BGK 1 czerwca 1989 r. „zasoby” BGK sprowadzały się do nieobsadzonej, społecznej funkcji Dyrektora Banku oraz „dwóch, pełnych archiwaliów, szaf” w podziemiach Banku Handlowego w biurowcu przy Chałubińskiego 8. Opiekowała się nimi w ramach dodatkowych obowiązków, a praktycznie kluczami do nich, pracownica Banku Handlowego. Siedzibą reaktywowanego BGK znowu stał się gmach Ministerstwa Finansów przy ul. Świętokrzyskiej 12. W 1990 r. BGK przeniósł się do wynajętych na XI p. pomieszczeń w PKiN przy pl. Defilad. Następne adresy centrali BGK to  wynajęte pomieszczenia w biurowcu przy ul. Grzybowskiej 80/82, róg Towarowej, następnie piętro w biurowcu przy ul. Łuckiej 7/9. Na parterze budynku mieściła się siedziba oddziału. W 1997 r. BGK odzyskał historyczną siedzibę swojej centrali przy Al. Jerozolimskich 7. Proces wyprowadzki PAP trwał kilka lat. Do 2014 r. dwie sale operacyjne na parterze oraz część skarbca wynajmował od BGK oddział banku PKO BP.

ARCHITEKTURA PRZEDWOJENNEGO BGK

Dbałość o jakość architektury siedziby centrali i oddziałów BGK to nie tylko nazwiska znanych architektów, nierzadko zwycięzców konkursów ogłaszanych przez BGK, jak w przypadku siedziby centrali czy oddziału w Poznaniu. To również zatrudnieni architekci zatrudnieni na etatach w centrali, jak również oddziałowi konsultanci. To również korzystanie z usług artystów przy ozdabianiu i wyposażaniu wnętrz bankowej infrastruktury.

ODDZIAŁY

BGK po Polskim Banku Krajowym (PBK), w latach 1883-1920 Bank Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim, odziedziczył rozbudowaną sieć placówek, w zależności od wielkości zwanych „filjami” (odpowiednik oddziału), mniejszymi „ekspozyturami”, w większości przypadków z własnymi siedzibami, oraz 70 „zastępstwami”, czyli  przedstawicielstwami PBK przy innych instytucjach finansowych. Rozpoczynając działalność BGK dysponował krajową siecią 13 „filji” (w Białej, Bydgoszczy, Cieszynie, Drohobyczu, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Lwowie, Przemyślu, Poznaniu, Równem, Stanisławowie i Tarnowie), pięciu „ekspozytur” (w Andrychowie, Kołomyi, Oświęcimiu, Wadowicach i Żywcu) oraz 70 „zastępstw” w Małopolsce. BGK Otwierał również nowe placówki, w informacjach prasowych do końca 1924 r. w zależności od rangi placówki nazywanych „filjami” i „ekspozyturami”. Status oddziału początkowo miała tylko placówka we Lwowie oraz komórka centrali Oddział Budowlany z siedzibą przy ul. Siennej 17.

W dniu wybuchu II wojny światowej BGK, nie licząc Oddziału Głównego utworzonego w grudniu 1934 r. w siedzibie centrali, posiadał sieć 21 oddziałów. Tyle, ile pod koniec 1925 r. Placówki te znajdowały się w następujących miastach (w porządku alfabetycznym): Biała, Białystok, Bydgoszcz, Cieszyn, Drohobycz, Gdynia, Katowice, Kołomyja, Kraków, Lublin, Lwów, Łódź, Pińsk, Poznań, Radom, Równe, Rzeszów, Stanisławów, Tarnów, Wilno i Włocławek.

W latach 1924-1929 BGK zamknął swoje oddziały w następujących miejscowościach: Andrychów, Cieszyn (polski), Oświęcim, Wadowice, Żywiec, Przemyśl i Łuck.

BGK planował również otworzyć oddział w Gdańsku, któremu w wyniku postanowień Traktatu Wersalskiego przyznano status Wolnego Miasta.  Na posiedzeniu rady nadzorczej 18 czerwca 1926 r. podjęto decyzję, że „zamiast uruchomienia w Gdańsku Oddziału B.G.K.” utworzony zostanie polsko-angielski bank, który pod własnym szyldem zabezpieczałaby gospodarcze interesy Polski. 23 listopada 1926 r. rozpoczął działalność The British and Polish Trade Bank AG, zwany w skrócie „Trabankiem”. Działał do wybuchu II wojny.

Z siedzib oddziałów odziedziczonych po PBK szczególnie efektowne były te we Lwowie, Krakowie i Białej.